Financial Times / Sam Fleming&Jim Brunsden&Mehreen Khan&Michael Peel&Guy Chazan

Avrupa Birliği (AB) liderleri, Covid-19 aşı patentinden feragat edilmesi çağrıları üzerine Biden yönetimiyle karşı karşıya kaldı ve Amerika Birleşik Devletleri’ni (ABD), ihtiyacı olan fakir ülkelere yardım etmek istiyorsa doğrudan aşı ihraç etmeye çağırdı.

Almanya Başbakanı Angela Merkel, Portekiz’in Porto kentinde düzenlenen iki günlük AB liderleri zirvesinden sonra yaptığı açıklamada, fikri mülkiyet haklarının askıya alınmasının aşı eksikliğinin giderilmesi için bir çözüm olmadığını ve bunun yerine üretimi artırmaya odaklanılması çağrısında bulundu.

Birlik, sürpriz ABD hareketine yanıt vermek için çabalarken, Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron ve üst düzey AB yetkilileri, Almanya Başbakanı’nın bu konudaki açıklamalarını yinelediler. Her iki güç de, dünyanın çoğu çok az veya hiç aşı sevkiyatı görmediği için, aşı istifledikleri yolundaki suçlamalar konusunda kendini savunmaya çalışıyor.

Merkel, geçen hafta cumartesi günü yapılan zirvenin ardından gazetecilere verdiği demeçte, “Patentten feragat etmenin aşıyı daha fazla kişiye tedarik etmek için çözüm olduğunu düşünmüyorum. Şirketlerin yaratıcılığına ve yeniliğine ihtiyacımız olduğunu düşünüyorum ve bunun için patent korumasına ihtiyacımız var.” diye konuştu.

Şansölye, dünyanın dört bir yanındaki ülkelerde aşıların yapılmasını mümkün kılmak için lisans anlaşmalarının hızının artırılması çağrısında bulundu. Şu anda ABD nüfusunun büyük bir kısmının aşılanmasıyla birlikte, Washington’ın hem aşı bileşenlerinin hem de bitmiş ürünlerin uluslararası akışını artırmasının zamanının geldiğini de sözlerine ekleyen Merkel, “Avrupa her zaman üretiminin büyük bir bölümünü dünyanın geri kalanına ihraç etmiştir ve kural bu olmalıdır.” dedi.

Avrupa Konseyi Başkanı Charles Michel de geçen hafta cumartesi günü erken saatlerde yaptığı açıklamada, aşı patentinden feragat etmenin yoksul ülkeler için “sihirli bir mermi” olmayacağını, ancak blokun ABD’nin aşılar için fikri mülkiyet haklarına ilişkin “somut” önerilerini tartışmaya istekli olduğunu söyledi.

Macron ise patentler konusundaki tartışmanın geçerli olduğunu ama diğer önlemlerin kısa vadede daha fazla aşı üretmeye yardımcı olacağını söyledi.

“ABD’yi sadece aşılara değil, aynı zamanda bu aşıların içerik maddelerine yönelik ihracat yasaklarını kaldırmaya çok açık bir şekilde çağırıyorum.” diyen Macron’un “fikri mülkiyet korumasını sınırlı bir şekilde kaldırmanın mümkün olması gerektiği” pozisyonu Porto’daki liderler arasında geniş destek kazandı.

Avrupa Komisyonu’na göre AB, bugüne kadar kendi vatandaşlarına teslim edilenlere benzer sayıda yaklaşık 200 milyon aşı dozunu ihraç etti. Aksine, ABD’den bu sayı çok düşük oldu. AB liderleri ayrıca yine geçen hafta cumartesi günü Hindistan Başbakanı Narendra Modi ile sanal ortamda görüşmelerde bulundu, ancak resmi yazılı kararda patent feragatlarından bahsedilmedi. Hindistan, Güney Afrika ile birlikte, Dünya Ticaret Örgütü’nde (DTÖ) aşı ve aşı ile ilgili diğer malzemeler için kapsamlı bir feragatte bulunulmasına liderlik etti.

Avrupa’nın tepkisi, Başkan Joe Biden’ın baş ticaret danışmanı Katherine Tai’nin ABD’nin Covid-19 aşıları için fikri mülkiyet korumasından feragat etmeyi destekleyeceğini söylemesinden günler sonra geldi. Böyle bir hareket, ilaç üreticilerinin fikri mülkiyet haklarını ihlal ettiği için dava edilme korkusu olmadan “taklit” aşılar yapmalarına imkân tanıyacak. Biden yönetiminin önerisi AB’yi hazırlıksız yakaladı ve Pfizer ile birlikte önde gelen Covid-19 aşılarından birini yapan ilaç şirketi BioNTech’in ev sahibi Almanya da dâhil olmak üzere ileri gelen üye ülkelerin soğuk bir tepkisine neden oldu.

Hollanda Başbakanı Mark Rutte, liderler arasında patent feragatini desteklemek için “genel bir tereddüt” olduğunu söyledi. Rutte zirveden sonra gazetecilere verdiği demeçte, “Fikri mülkiyet feragatnamelerini kabul ederek, üretimi artırma konusunda sorun yaşayabileceğiniz bir paradoks olabilir.” dedi ve feragatlerin aşılar için mevcut küresel tedarik zincirlerini bozabileceği uyarısında bulundu. Mevcut mRNA aşıları, 19 ülkeden temin edilen 280 bileşenden yararlanmaktadır.

AB yetkilileri, Washington’un geçen hafta çarşamba günü kamuoyuna açıklanmadan kısa bir süre önce patent konusundaki görüşünü Brüksel’e bildirdiğini, ancak herhangi bir müzakere veya görüşleri koordine etme girişiminin olmadığını söylediler.

Bir yetkiliye göre diğer bir konu, patentlere erişimin aşı yapmak için bilgi edinmeyle aynı şey olmamasıydı. Yetkili, bir mRNA aşısının oluşturulmasında yaklaşık 80 ila 100 patentin yer aldığını söyledi ve hepsine erişimin bile “aşının nasıl üretileceğine dair bir genel bakış sağlamayacağını çünkü nasıl olacağını ve teknolojiyi bilmenin gerektiğini” sözlerine ekledi.

Brüksel ayrıca, fikri mülkiyetle ilgili mevcut uluslararası anlaşmaların, zorunlu lisanslama olanakları da dâhil olmak üzere, aşı IP’sinin paylaşılması konusunda bir miktar esneklik sunduğunu savunuyor.