CRI Türk Dış Haberler Servisi

Amerika Birleşik Devletleri’nin (ABD) Afganistan’da karşılaştığı en büyük sorun belki de Irak’ta olduğu gibi yıkacak bir Saddam heykeli bulamamasıydı. 20 yılın ardından halefleri İngiliz ve Sovyet işgal güçleri gibi adını kanlı harflerle Afganistan’da yenilenler listesine yazdırdı. İşgalin ardından herkesin korktuğu ama başta ABD olmak üzere muhatap almak zorunda olduğu Taliban ülkedeki başat güç olarak ortada duruyor. İşgal dönemi inşa edilen Batı destekli devlet sistemi şimdiden “failed state” olmaya aday. 20 yılın sonunda ülkenin CIA eliyle narko devlete dönüştürüldüğü ise kesin.[1]

Taliban’ın hızlı ilerleyişinin varacağı sonuçlara ilişkin parlak tahminleri olan bir yorumcuya rastlamak mümkün değil. Asya’nın orta yerinde coğrafyasının kritik önemi nedeniyle gün yüzü görmeyen Afganistan’da bütün aktörler yeniden konum almaya çalışıyor. Afgan denklemine giren devletleri hazırlıksız yakalayan olay ise Biden yönetiminin Taliban’la barış anlaşması nihayete ermeden çekilme sürecini başlatması oldu. Bu kararla bir anda tahmin edilebilir bir kargaşa ortaya çıktı.

Yerel düzeydeki aşiretler, toprak ağaları, savaş lordları, etnik çeşitlilik ve bunların bir toplamı olarak ulus olamayış, Afganistan’a ayak bastığınızda ilk kademedeki sorunlar kümesinin elemanları. İkinci kademede Afganistan’a müdahil olan bölge devletleri, üçüncü aşamada küresel güçler ve onların tercihlerinin sonuçları, Afganistan’ın kaderini belirleyecek temel parametreler.

Jürgen Habermas, Bölünmüş Batı kitabında Afganistan’la ilgili şöyle diyor:

“…Taliban rejimini silahla yok etmek için haklı, normatif anlamda haklı nedenler vardı; bu rejim, Bin Ladin’i teslim etmek gibi meşru bir talebi geri çevirmişti. Ancak göklerde zarifçe süzülerek uçan elektronik kumandalı füzelerin tahrip gücüyle, karadaki kalaşnikofla donanmış sakallı savaşçılar güruhunun arkaik vahşiliği arasındaki orantısızlık, etik açıdan ahlaksız bir görüntü sergiliyor. Ülkenin vahşet dolu sömürgecilik tarihi, keyfi coğrafi bölünmeleri ve büyük güçlerin iktidar oyununda sürekli araçsallaştırılması anımsandığında, bunu çok daha iyi hissedebiliyor insan. Ancak Taliban artık tarihe karıştı.”

“Sakallı, arkaik, kalaşnikoflu vahşi Taliban savaşçılarıyla” dönemin ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo, 2020 Kasımında Katar’ın Başkenti Doha’da bu pozu vermişti.

South China Morning Post, Afganistan’la ilgili kritik soruyu ortaya attı: Shanghai İş Birliği Örgütü Afganistan’a istikrarı getirebilir mi?[2] Konu Batı basınında pek yer bulmasa da Afganistan’a komşu ülkelerin gündeminde önemli bir yer tutuyor.

Örgütün üyeleri Rusya, Çin, Hindistan, Pakistan, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan. Henüz gelişim halindeki örgütün dünya haritasında kapladığı alan ve günden güne gelişen ticaret potansiyelleri göz önüne alındığında bu ülkelerin Afganistan konusunda harekete geçmeleri sürpriz olmayacak.

Öte yandan Biden yönetiminin Asya’daki çelişkileri kullanarak üslenme ve kuşatma siyasetlerini devam ettirebilmesi de çok olası gözükmüyor. Amerikan medyasına konuşan Pakistan Başbakanı İmran Han, CIA’ya çekilme sonrasında operasyon yapmaları için üs vermeyeceklerini kesin bir dille belirtmişti. Han, Washington Post’a yazdığı makalede ise Amerika’ya üs vermeme gerekçesini şu şekilde açıklamıştı:

“Tarihin en güçlü askeri makinesine sahip olan ABD, 20 yılın ardından savaşı Afganistan içinden kazanamadıysa, bunu ülkemizdeki üslerden nasıl yapacak?”

Aynı makalede Han, “Tarih, Afganistan’ın dışarıdan asla kontrol edilemeyeceğini ispatlamıştır.” diyerek dış baskıyla çözüm olanağı olmadığını vurgulamıştı.

Ülkede genel gidişat belirsizliğini koruyor. 1 Mayıs’tan sonra Taliban kontrol ettiği ilçe sayısını ikiye çıkardı. Öyle ki Taliban da bu denli hızlı ilerleyebileceğini düşünmüyordu. NBC News’teki bir habere göre [3] Taliban, ABD’nin sert yanıt vermesini engellemek için hızlı ilerleyişini yavaşlatmayı düşünüyor. Başkent Kabil adım adım kuşatılırken Amerikan ordusu Afgan güçlerini kendi haline bıraktı.

Rusya’nın Afganistan Büyükelçisi Dmitry Zhirinov, Taliban’ın başkent Kabil’i ele geçirecek kadar güçlü olmadığını belirterek, şu an için “Rusya adına bir tehdit olmadığını” belirtse de Amerikalı yetkililer sık sık “iç savaş” tahminleri yapıyor.

Afganistan’daki Amerikan güçlerinin komutanı Orgeneral Scott Miller, salı günü düzenlediği basın toplantısında, iç savaş uyarısı yaptı. Miller, “Şu anda güvenlik durumu iyi değil. Şu anki haliyle devam ederse, iç savaş kesinlikle gerçekleşebilecek bir ihtimal. Bu, dünyayı kaygılandırmalı.” diye konuştu.[4]

20 yıllık işgal boyunca Amerika ve İngiltere adına çalışan binlerce tercüman ve ajan da ülkeden tahliye ediliyor. Aslında bu bile başlı başına yenilginin kanıtı. Ülkede Batılılara hizmet etmiş kimselerin pek de parlak bir gelecekleri olmadığı şimdiden netlik kazanmış görünüyor.[5]

Türkiye’nin çekilmeden sonra havalimanı kontrolü için görevine devam etmesi yönünde temaslar da devam ediyor. Reuters’a konuşan üst düzey bir yetkili Amerikan askerlerinin çekilmesinin önümüzdeki günlerde çekilme işlemini tamamlayacağını kaydetti. Aynı yetkili belirli sayıda bir gücün ABD elçiliği ve havalimanını korumak üzere Afganistan’da kalmasının beklendiğini de belirtti. Ülkede kalacak ABD askeri sayının 650 civarında olması bekleniyor.

Türkiye ve ABD arasında yürütülen müzakerelere ilişkin bir açıklama da ABD Savunma Bakanlığı (Pentagon) Sözcüsü John Kirby’den geldi. Kirby, ülkede kalacak asker sayısına ilişkin telaffuz edilen 650 sayını doğrulayamayacağını kaydetti.[6]

Kirby, ayrıca “Havaalanında güvenliğin ne şekilde sağlanacağı konusunun bazı ayrıntıları üzerinde hâlâ çalışıyoruz. Hepinizin bildiği gibi havaalanında ABD askerleri bulunuyor. Gelecekte durumları ne olacak şu anda bilmiyorum.” dedi.

[1] https://www.mintpressnews.com/cia-afghanistan-drug-trade-opium/277780/

[2] https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3138868/could-shanghai-cooperation-organisation-help-stabilise

[3] https://www.nbcnews.com/politics/national-security/even-taliban-are-surprised-how-fast-they-re-advancing-afghanistan-n1272236

[4] https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-57661224

[5] https://www.bbc.com/news/world-us-canada-57608571

[6] https://www.amerikaninsesi.com/a/pentagon-sozcusunden-kabil-havaalani-aciklamas%C4%B1/5947308.html